To 1975 ένας πολυπράγμων συγγραφέας ονόματι Paul Schrader γράφει τις πρώτες γραμμές του σεναρίου μιας ταινίας που έμελλε να σημαδέψει μια ολόκληρη εποχή. Το διαζύγιο από τη γυναίκα του, η οικονομική του δυσπραγία και τα προβλήματα ύπνου γίνονται «μαγιά» για τον Ταξιτζή, την ιστορία ενός όχι και τόσο πλασματικού αντιήρωα, ενός ταξιτζή ικανού να σκορπίσει τον τρόμο για ασήμαντη αφορμή, αλλά για πολύ καλά τεκμηριωμένους λόγους.

Ο Schrader που μπορεί να έπασχε από κατάθλιψη (αλλά μπορεί και όχι) γράφει το σενάριο με αυτοβιογραφική δομή, σαν ημερολόγιο, σαν προσωπική εξομολόγηση. Στο δικό του σενάριο η δουλειά συναντά την ψυχοθεραπεία και το ταξί συμβολίζει το «φέρετρο» της κοινωνικής του ζωής. 

Ο πραγματικός Travis Bickle

Η ιστορία έχει γράψει ότι η έμπνευση για τον βασικό χαρακτήρα, τον Travis Bickle, ήρθε από έναν παρ’ ολίγο δολοφόνο που πυροβόλησε τον κυβερνήτη και υποψήφιο των Δημοκρατικών George Wallace. Η σχολαστική μελέτη του Schrader πρόσθεσε μια έντονα ψυχολογική διάσταση στον Travis Bickle, ενισχύοντας τον ρεαλισμό και το σκοτεινό υπόβαθρο της ταινίας. Στον Ταξιτζή η βία είναι φυσικό επακόλουθο της οργής. Είναι ίδιον πραγματικών ανθρώπων που βρίσκονται σε συνθήκες ασύλληπτης οικονομικής και κοινωνικής περιθωριοποίησης. 

Ένας τέτοιος άνθρωπος, περιθωριοποιημένος και ευάλωτος, είναι και η Iris, η 12χρονη ιερόδουλη, την οποία ερμήνευσε εξαιρετικά παρά την ηλικία της η Jodie Foster. Επιφανειακά θα έλεγε κανείς ότι είναι απλώς ένα κορίτσι που χρειάζεται «σωτηρία». Στο μυαλό του Scorsese και του Schrader, όμως, γίνεται η ενσάρκωση της αθωότητας που έχει χαθεί από τον κόσμο.

Ο Scorsese έχει τονίσει ότι ο Travis Bickle δεν ενδιαφέρεται πραγματικά για την ίδια την Iris, αλλά για το τι συμβολίζει. Η ισορροπία μεταξύ της Iris και του Travis Bickle είναι βαθιά προβληματική και η ταινία δεν προσπαθεί ποτέ να τη «δικαιολογήσει». Αντίθετα, παρουσιάζεται ως ένα ακόμα κοινωνικοοικονομικό σύμπτωμα.

Μια δυστοπική πόλη

Κάθε καλή ιστορία όμως χρειάζεται και το κατάλληλο φόντο. Η Νέα Υόρκη του Scorsese (και όχι το Λος Άντζελες του Schrader) είναι η πόλη σε πραγματική παρακμή: αποβιομηχανοποίηση, εγκληματικότητα, πορνεία, ναρκωτικά, σκουπίδια στους δρόμους. Ο Scorsese ήθελε να την αποτυπώσει όπως ακριβώς τη ζούσε — βρόμικη, απειλητική, χωρίς καμία εξιδανίκευση. Πολλές σκηνές γυρίστηκαν χωρίς άδεια, με πραγματικούς περαστικούς και αυθεντικά νυχτερινά τοπία. Η βροχή, τα νέον φώτα και οι καπνοί συνέθεσαν μια σχεδόν εφιαλτική ατμόσφαιρα, που συνάδει με την ψυχολογία του Travis Bickle. Ο ίδιος ο Scorsese έχει πει ότι αν η ταινία γυριζόταν λίγα χρόνια αργότερα, η δική του Νέα Υόρκη θα είχε ήδη χαθεί.

Πάνω στον παρακμιακό καμβά του Scorsese και του Schrader έβαλε την πινελιά του και ο αείμνηστος Bernard Herrmann. Ο σπουδαίος μουσικός ολοκλήρωσε το soundtrack μόλις μία ημέρα πριν πεθάνει και τα μελαγχολικά πνευστά ήταν το «αντίο» του. Η μουσική του ήταν ένα ακόμη επίπεδο τραγικότητας,  μια ταινία που είχε γεννηθεί μέσα από δυστοπίες.  Αναμφίβολα ένα από τα πιο σπουδαιότερα και πιο ταιριαστά soundtracks στην ιστορία του κινηματογράφου.

Imago
Imago

Η συμβολή του Robert De Niro

Αυτό που δεν αμφισβητείται eίναι ότι το καλλιτεχνικό όραμα των Schrader και Scorsese δεν θα είχε ολοκληρωθεί χωρίς τον πρωταγωνιστή τους. Για να ενσαρκώσει πλήρως τη μοναχική ζωή του Travis Bickle, o Robert De Niro, ο οποίος ναι μεν είχε κερδίσει το αγαλματίδιο για το The Godfather Part II, αλλά προσπαθούσε ακόμα να βρει ακόμα τα πατήματα του στον χώρο, έβγαλε άδεια οδηγού ταξί και δούλεψε ως ταξιτζής στη Νέα Υόρκη για περίπου έναν μήνα, κάνοντας 10–15 ώρες βάρδιες κάθε μέρα. Αυτή η εξαντλητική προετοιμασία ήταν ο τρόπος να βιώσει την υπερκόπωση, την απομόνωση και την ψυχολογική φθορά που βλέπουμε στον ήρωα. 

Η εμμονή του De Niro στην προσέγγιση του χαρακτήρα ήταν κάτι που η Jodie Foster θυμάται για όλους τους λάθος λόγους. Το method acting τον κρατούσε συνεχώς απορροφημένο, οι πρώτες τους συζητήσεις ήταν άβολες και η χημεία περιορισμένη. Ωστόσο, μέσω του De Niro, η Foster πήρε ένα σημαντικό μάθημα, που έμελλε να σημαδέψει τη δική της καριέρα. 

Λιγότερο γνωστό είναι ότι η εμβληματική ατάκα του De Niro "You Talkin’ to Me?" δεν ήταν προσχεδιασμένη — δεν υπήρχε καν στο αρχικό σενάριο. Ο Scorsese ζήτησε από τον De Niro να μιλήσει στον καθρέφτη ελεύθερα. Αυτή η στιγμιαία εμπιστοσύνη που έδειξε ο Scorsese στον De Niro γέννησαν μια από τις πιο αναγνωρίσιμες ατάκες στην ιστορία του σινεμά. 

Από κόκκινο σε καφέ

Κάτι άλλο τυχαίο ήταν το χρώμα στο φινάλε του Ταξιτζή. Πολλά στελέχη της Columbia Pictures θεώρησαν ότι «επιβραβεύει» τη βία, και ο Travis Bickle παρουσιάζεται ως ήρωας. Για να πάρει την καταλληλότητα "R", ο Scorsese αναγκάστηκε να αποχρωματίσει τη σκηνή. Έτσι, το έντονο κόκκινο αίμα απέκτησε μια πιο σκούρα, καφετιά απόχρωση, γεγονός που την έκανε να φαίνεται λιγότερο ρεαλιστική αλλά, πιο εφιαλτική και «βρόμικη». Στο πιο ειρωνικό τμήμα της ταινίας η βία δεν είναι καθαρτική· είναι χαοτική και αποκρουστική. Το γεγονός ότι ο Travis Bickle επιβιώνει και επιστρέφει στην καθημερινότητα κάνει το τέλος ακόμη πιο δυστοπικό.

Πενήντα χρόνια μετά μπορεί να σταθεί κανείς στο ότι ο Ταξιτζής προτάθηκε για τέσσερα Όσκαρ, αλλά δεν κέρδισε κανένα. Στην κατηγορία «Καλύτερη Ταινία» έχασε από το Rocky, το βραβείο Α΄ Ανδρικού Ρόλου δεν πήγε στον De Niro αλλά στον Peter Finch (Network), στην κατηγορία Β΄ Γυναικείου Ρόλου, η Jodie Foster έχασε από την Beatrice Straight (Network) και το Όσκαρ Καλύτερης Πρωτότυπης Μουσικής δεν πήγε στον Bernard Herrmann αλλά στον Jerry Goldsmith (The Omen).

Ωστόσο όσοι μελετούν την ιστορία της ποπ κουλτούρας θεωρούν ότι η πραγματική του επιρροή Ταξιτζή ξεπέρασε κατά πολύ κάθε βραβείο. Τουλάχιστον οι Κάννες το αναγνώρισαν ως καταγραφή και υπενθύμιση ότι οι κοινωνίες γεννούν βία, μίσος και αποξένωση. Γεννούν ακόμα Travis Bickle.